Đọc Dựng lại người của nhà báo Đoàn Khắc Xuyên

Khi giấc mơ đời gãy đổ Về tác giả, nói gọn nhất là nhà báo, trước hay sau 1975 đều là nhà báo nên dù là tạp bút thì sách vẫn ngồn ngộn thông báo. Quý hơn là thông báo đã được sàng lọc, gạt qua những mây mù để chân tướng sự việc hiện ra ở góc nhìn đầy đặn nhất. Tình trạng đọc cả chục bài báo khác nhau về cùng một đề tài, sự vụ chủ nghĩa rồi mà đôi khi vẫn không nắm bắt được hồn cốt vấn đề cũng đâu có hiếm! Tuy nhiên, nếu chỉ đọc Dựng lại sức để tìm một tổng quan cho từng sự kiện, từng câu chuyện thì phí quá. Bởi dù là những ghi nhận theo dòng thời cục thì tác giả đã “cố gắng không dừng lại ở chừng độ đề đạt mà ngẫm nghĩ về căn nguyên sâu xa của những hiện tượng đáng lo âu, đáng báo động ấy và trong chừng đỗi nào đó luận bàn phương hướng để vượt qua”. Trong vở kịch Thiên Thiên (đạo diễn Việt Linh viết và dựng cùng đạo diễn Phạm Hoàng Nam), một cô đứa ở bị ông chủ vu oan cho tội lấy cắp 400 USD sau bao nhiêu tỏ bày bất thành, cô đành ôm giỏ về quê với ngoại. Trước khi đi, cô nói: “Việc chú ngờ cháu ăn trộm giống như một người đứng đái xuống sông. Lòng sông rộng lắm. Sông sẽ không bởi vậy mà bớt trong đi!” Và đó là chuyện ví von của một cá nhân chủ nghĩa để đánh động nhân tâm một cá nhân khác. Trong Dựng lại người, cái dòng chảy hiện thực đã đen ngòm, đen đến mức báo động rồi, đánh động nhân tâm thôi e chưa đủ mà theo tác giả, hãy coi đây như một tiếng chuông gióng lên nhằm góp phần đưa tới một sự thức tỉnh – thức tỉnh không chỉ trên bình diện cá nhân chủ nghĩa mà trên mặt xã hội. Tiếng chuông ấy kêu từ dòng chảy thiên nhiên của sông Thị Vải, từ dòng thác của một đời rất teen buộc phải “làm sói” để tồn tại, từ máng trượt tư cách của nhóm được gọi là công bộc của dân, từ ước muốn tăng trưởng bằng mọi giá khiến dòng chảy kinh tế cũng bắt đầu nhuộm đen với thâm hụt ngân sách, với lạm phát, với thị trường chứng khoán tuột dốc, với địa ốc đóng băng, với thị trường tài chính tiền tệ và hệ thống ngân hàng có nhiều biến động… Vậy đó, đen đến mòn vỏ tàu thì làm sao chạy đến tương lai? tư lự của không riêng gì tác giả, nhưng một đám đông chỉ biết Ưu tư thì sông có trong lại được không? Phải bắt đầu từ đâu? Nạo vét cặn bã đạo đức ư? Thay máu tội ác ư? Hay đào một dòng chảy khác? Đối diện với sự thực là cách tác giả chọn và nội soi vào khối u đang khiến cho mọi thứ đều trở nên “bất lực trong việc ngăn chặn bàn tay tội ác”. “Phải làm gì, tháo gỡ ở đâu để các thể chế xã hội lấy lại được sức mạnh của mình, thậm chí là không đánh mất chính mình và vai trò của mình trong việc xây dựng lại nền móng ý thức của từng lớp, để con người biết noi theo cái gì trong cuộc sống và biết dừng lại trước lằn ranh thiện ác? Đó phải là sự thức tỉnh trên mặt từng lớp chứ không chỉ trên mặt cá nhân”. Kịp không? Hy vọng là còn kịp để dựng lại người trước muôn ngàn gãy đổ, từ gãy đổ thang giá trị, gãy đổ lý tưởng, gãy đổ niềm tin… Gia Hòa Đã muộn bao lăm thế hệ rồi? Làm một chứng nhân của thời cục, những quan sát, chiêm nghiệm “ngẫm chuyện đời” của nhà báo Đoàn Khắc Xuyên có thể được đọc thấy ngay từ mục lục, từ tựa đề của các bài viết: Có phải chỉ là bệnh ngoài da?; Phải chăng Thượng đế đã chết nên tuốt luốt đều được phép?; Chẳng còn gì thiêng?; Văn hóa hay liêm sỉ?; đương đại hóa và cái bằng dỏm; Rùa hồ Gươm và người Lèn Cờ; Mười tám mạng người mà nhẹ như thường; Những giấc mơ đời gãy đổ; Khi người nghèo sợ thoát nghèo!... Những sự kiện, hiện tượng xã hội gom nhặt lại để biểu lộ điều mà theo tác giả: “Sự xáo trộn về thang giá trị, những sang chấn chưa từng thấy về đạo đức, văn hóa, tư cách”. Ghi lại câu nói của cô bé My sói 14 tuổi: “Phải giấu nỗi sợ vào trong để chẳng ai nhận ra, khăng khăng phải xù lông lên thì mới tồn tại được, thì bọn nó mới sợ mình”, tác giả muốn truyền cái giật mình thảng thốt của mình đến cho bạn đọc, để mỗi người tự thấy chẳng thể lặng trong vỏ ốc của mình lâu hơn nữa. Ngẫm ngợi chưa bao giờ là đủ. Viết chưa bao giờ là đủ. Phải bắt tay vào làm ngay thì mới đủ. Lại tiếp chuyện những câu hỏi: Phải chăng rồi chúng ta sẽ còn phải chứng kiến những con sói vị thành niên khác? Phải chăng có gì đã rạn nứt từ bên trong? Thời của dối gian?... Khó ai có thể dứt ra được, ai đọc rồi cũng sẽ vấn vương mà nghĩ “Vì sao nên nông nỗi này? Ta đã làm chi đời ta”. Sẽ có lúc từ những câu hỏi ấy bật lên câu đáp, như phá được một công án. Còn phía tác giả, hỏi rồi, cũng chính các tựa bài viết lại cho những câu trả lời ở thể khẳng định: Dân trí không ở trên trời rơi xuống; Cần nhà nước mạnh lẫn từng lớp dân sự mạnh; Đổi mới từ bên trong; Trở lại với cái căn bản; Đừng để đắc tội với mai sau… “Dựng lại người”, cái chữ, cái tứ thật hay của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thời phản chiến được dùng lại sau bao năm hòa bình như một hối thúc thiết tha, ước mong cháy bỏng. Cần bao nhiêu đời nữa và đã muộn bao nhiêu thế hệ rồi? ngẫm ngợi chưa bao giờ là đủ. Viết chưa bao giờ là đủ. Đọc, chiêm nghiệm cũng chưa bao giờ là đủ. Phải bắt tay vào làm ngay thì mới đủ. Có lẽ lời cuối mà tác giả Đoàn Khắc Xuyên muốn nhắn gửi đến độc giả là vậy. Quỳnh Hương